نقد و بررسی انیمیشن زوتوپیا 2 | درباره آمریکا
اختصاصی سلام سینما؛ مازیار وکیلی: در میان تمام انیمیشنهایی که والت دیزنی-چه با کمک پیکسار و چه غیر از آن تولید کرده- «زوتوپیا» یک تفاوت اساسی با آثار تولید شده توسط این کمپانی دارد و آن تفاوت اساسی زیرمتن قدرتمند سیاسی دو فیلم این مجموعه است. آثار دیزنی را به عوان قدیمی ترین کمپانی تولید فیلم انیمیشن نمیتوان از دورههای سیاسی که محصول فرهنگی تولید کرده جدا کرد.«پینوکیو»، «بامبی» و «دامبو» محصول هراس ناشی از جنگ جهانی دوم بودند و «سیندرلا»، «زیبای خفته» و «آلیس در سرزمین عجایب» محصول تغییر ماهیت آمریکا از یک کشور معمولی به یکی از قطبهای اصلی جنگ سرد. این هنر دیزنی بود که توانست در هر دهه متناسب با حال و هوای آن دهه انیمیشن تولید کند. اما حکایت «زوتوپیا» از اساس متفاوت است. ماهیت این انیمیشن سیاسی است و بدون درک زیرمتنها، ارجاعات و اشارات سیاسی نمیتوان آن را به درستی درک و تشریح کرد. به خاطر همین هم است که بسیاری از تماشاگران بعد از تماشای «زوتوپیا 2» گیج شدند و نفهمیدند فیلم درباره چه چیزی حرف میزند. در حالی که اگر ارجاعات آن مانند اشاره به سرحدات و تلاش سیاه گوشها برای تسخیر آن را درک کنیم تجربه تماشای این انیمیشن بدل به یکی از لذت بخش ترین تجربههای عمر مخاطب خواهد شد.
بیشتر بخوانید:
تماشاگر رکوردشکن Zootopia 2؛ 50 بار دیدن فیلم و واکنش غافلگیرکننده کارگردان
زوتوپیا، آرمانشهر و آمریکا
بار نمادین انیمیشن «زوتوپیا» از نام فیلم آغاز میشود. اسم این دو انیمیشن شباهت زیادی دارد به نام کتاب سرتامس مور فیلسوف و سیاست مدار انگلیسی «اتوپیا». تامس مور در «اتوپیا» تلاش کرده ویژگیهای یک جامعه آرمانی که با عقاید سیاسی و فلسفیاش سازگاری دارد را توصیف کند. «زوتوپیا» هم قرار است یک آرمانشهر حیوانی باشد که تمام حیوانات فارغ از ویژگیها و تمایلاتی که دارند در صلح و صفا و آرامش با یکدیگر زندگی کنند. این تلاش برای ساخت آرمانشهر نشان از رویکردی دارد که دیزنی در این سالها به خود گرفته است. سابق بر این این کمپانی بزرگ و قدیمی تنها تلاش میکرد برای کودکان سراسر جهان پیامهای اخلاقی صادر کند. پیامهایی مانند مهربان باشید، راست گو و صادق باشید، خودتان را دست کم نگیرید، برای دوستانتان ارزش قائل باشید و... اما در سالهای اخیر این پیامهای دیزنی سیاسیتر شدهاند و «زوتوپیا» نقطه اوج این پیامهای سیاسی است. «زوتوپیا» یک آرمانشهر حیوانی است که همه در آن با حقوق برابر زندگی میکنند. جامعهای که در آن عدالت به شکل راولزی برقرار است و همه با پذیرش رعایت اصول بنیادین به تفاوتهای یک دیگر احترام میگذارند. اگر این وضعیت شما را یاد کشوری بنام آمریکا انداخت باید بگویم درست فکر کردید. «زوتوپیا» قبل از هر چیز درباره آمریکا است.
فیلمی علیه محافظهکاران آمریکایی؟
آمریکا فقط یک کشور مانند سایر کشورها در جهان نیست. یک فلسفه، یک فرهنگ، یک ماهیت و یک پدیده متفاوت و منحصر به فرد است. کشوری تشکیل شده از پنجاه ایالت (مانند مناطق مختلف آب و هوایی زوتوپیا) که مردمی از سراسر جهان با تمام تفاوتهایی که دارند در آن با هم زندگی میکنند. در آمریکا هم عرب مسلمان وجود دارد، هم یهودی اروپایی. هم لاتینتبار دارد هم سیاهپوست. همه فرقهها، ادیان، فرهنگها و نژادها در آن جمع شدهاند تا برای اعتلای یک نام که آمریکا است تلاش کنند. درست مثل «زوتوپیا» که در آن جودی هاپس خرگوش با دشمن ذاتی خودش نیک وایلد که یک روباه سرخ است همراه میشود تا شهر را نجات دهد. وقوع چنین اتفاقی فقط در آمریکا ممکن است و سازندگان «زوتوپیا» دقیقاً درباره این آرمانشهر لیبرالی انیمیشن ساختهاند. در یک منطقه، جغرافیا و فرهنگ دیگر کنار هم قرار گرفتن یهودیان و مسلمانان یا اعراب و غیر اعراب میتواند منجر به بروز اختلافات گسترده و طولانی شود. اما در آمریکا این اتفاق نمیافتد. پیام فیلم واضح است باید تنها جغرافیایی که میتواند جمع اضداد را کنار هم جمع کند با رعایت عدالت راولزی حفظ کرد. اما فیلم پرسش مهم دیگری را هم مطرح میکند. چه چیزی وجود این آرمان شهر را تهدید میکند؟ در قسمت اول نپذیرفتن تفاوتها و تلاش برای ایجاد شکاف میان گروههای مختلف و رو به روی هم قرار دادن حیواناتی که به شکارچی و شکار تقسیم شدهاند و در قسمت دوم زیادهخواهی کسانی که «زوتوپیا» را ملک شخصی خود میدانند و قصد دارند با ایجاد یک جو بیگانههراسی دیگران را از خاک آمریکا طرد کنند. پس در ذات خود «زوتوپیا 2» یک حمله درست و حسابی و به شدت تند و تیز است به سیاستهای محافظهکاران آمریکایی که سیاست انزواگرایی را دنبال میکنند و به دنبال دامن زدن به تفاوتها برای طرد دیگری در جامعه آمریکا هستند.
ربط زوتوپیا به دونالد ترامپ چیست؟
بعد از این توضیحات مفصل است که میتوانیم ارجاعات و زیرمتن «زوتوپیا 2» را به خوبی درک کنیم. شهردار شهر یک سلبریتی بنام برایان ویندنسر (به معنای رقصنده با باد که ارجاعی است به وسترن احساسات گرایانه و به شدت لیبرالی کوین کاستنر «رقصنده با گرگ») که رفتار و سکناتش شباهت بسیار زیادی به دونالد ترامپ دارد. سیاهگوشهای زیادهخواه که میتوانند نماد همان لابیهای مخفی آمریکا باشند که ترامپ را به سوی توسعهطلبی هژمونیک سوق میدهند. سرحدات برفی و سرد هم همان گریلند است که ترامپ این روزها به شدت دنبال آن است تا آن را تصاحب کند. خزندگان هم نمادی از مهاجرانی هستند که از شهر اصلی بیرون رانده شدهاند و اجازه ندارند تا به «زوتوپیا» وارد شوند و از حقوق اولیه شهروندی در این آرمان شهر زیبا برخوردار باشند. و البته جودی هاپس و نیک وایلد هم هستند، دو حیوان خوشقلب و مهربان که برای هماهنگ کردن این تفاوتها تلاش میکنند. دو زوتوپیایی-آمریکایی برخاسته از طبقات متوسط جامعه که هنوز به آرمان آمریکای عادلانه باور دارند و به کمک گری اسنیک میشتابند تا همه از مواهب زیستن در آمریکا بهرهمند باشند. اما مهمترین پیام فیلم اشاره به اختراع دیوارههای آب و هوایی توسط اجداد گری اسنیک مار است که سیاهگوشها تلاش میکنند آن را به نام خودشان بزنند. یک یادآوری به محافظهکاران کاخ سفید که آمریکا را مهاجران ساختند و حالا همان مهاجران در حال طرد شدن از جامعه آمریکا هستند. اکران فیلم هم زمان با انتشار اخباری از تنشهای مهاجرتی در آمریکا میتواند این پیام را به شکل واضحتری منتقل کند. فیلم در کنار این ارجاعات سیاسی، ارجاعات سینمایی بامزهای هم به برخی فیلمهای آمریکایی مانند «درخشش» دارد که باعث جذابیت و پویایی هرچه بیشتر «زوتوپیا 2» شده است.