آیا سینمای ایران با فیلم های جدی خداحافظی می کند؟

فقط نگاهی به نام فیلم‌های روی پرده کافی است تا متوجه شوید حق انتخاب شما برای تماشای فیلم در سینما محدود است. اغلب، فیلم‌های کمدی، در حال اکران است و تعداد اندکی از فیلم‌های جدی در فهرست فیلم‌های روی پرده جای دارند. تا جایی که در یک سال اخیر چنین وضعیتی منتقدان سینما را به هشداردادن واداشته و گفته می‌شود از یک سو عرصه برای اکران فیلم‌های جدی تنگ‌ و از سویی دیگر سطح ژانر کمدی نیز به ابتذال کشیده شده است. اما آیا تعداد اکران فیلم‌های کمدی مانند سال‌های قبل است یا ساخته‌نشدن فیلم جدی باعث شده نگرانی‌هایی درباره سینمای ایران به وجود بیاید؟

مقایسه آمار سه‌ساله اکران فیلم‌ها در سال‌های گذشته نشان می‌دهد که در کنار فیلم‌های کمدی، فیلم‌های جدی حضور اکثری را به خود اختصاص داده‌اند اما اکنون نام فیلمسازان جدی کمتر به چشم می‌خورد.

آمارهای موجود در «سمفا» (سامانه مدیریت فروش و اکران سینما) حاکی از آن است که در سال ۱۴۰۰، ۴۴ فیلم در استا‌ن‌های سراسر کشور اکران شده. از میان این فیلم‌ها، ۱۱فیلم از سال ۱۳۹۹روی پرده بوده‌اند. دو فیلم «رنگ خدا» و «عروس آتش» هم جزو این آمار محاسبه شده‌اند چراکه در آن سال طرح «سینما نوستالژی» در پردیس سینما آزادی تهران اجرا شده بود. با توجه به این دو موضوع، در سال ۱۴۰۰بیش از ۷ میلیون نفر به تماشای فیلم‌ها نشستند و فروش گیشه سینما بیش از ۱۵۸میلیارد تومان بوده است. از میان آنها، تعداد فیلم‌های ژانر کمدی 9 فیلم بوده است.

سال ۱۴۰۱نیز از میان ۵۰ فیلم روی پرده در سراسر کشور، ۱۲ فیلم دارای ژانر کمدی بوده‌اند. از میان این تعداد، ۸ فیلم از سال ۱۴۰۰ اکران شده بودند. تعداد کل مخاطب سینما در آن سال بیش از۱۴ میلیون نفر و میزان فروش کل بیش از ۴۴۹میلیار تومان بوده است.

۵۵ فیلم‌ روی پرده سینماهای سراسر ایران در سال ۱۴۰۲بوده است. از میان آنها ۱۵فیلم دارای ژانر کمدی و تعداد مخاطبان کل سینماهای کشور بیش از ۲۶میلیون نفر بوده که فروش بیش از هزار میلیارد تومانی را به همراه داشته است. ۵ فیلم از سال ۱۴۰۱ اکران شده بودند.

سال ۱۴۰۳نیز با اکران فیلم‌های کمدی شروع شد. از ابتدای سال تاکنون ۱۸ فیلم روی پرده بوده است که ۶ فیلم در ژانر کمدی است. از آغاز امسال بیش از ۱۰میلیون نفر مخاطب سینما بوده‌اند که فروشی بیش از ۵۰۰ میلیارد تومان را به همراه داشته است.

باید به این نکته اشاره کرد که جداول بالا بدون محاسبه ژانر کودک و نوجوان و انیمیشن است که برخی از آنها ذیل ژانر کمدی می‌گنجند. اما به طور کلی آمارهای موجود در سمفا نشان می‌دهد که حداقل از سال گذشته تاکنون نبض گیشه زیر دست فیلم‌های کمدی بوده که آورد مالی زیادی را برای صنعت سینمای ایران به‌همراه داشته اما از طرفی دیگر به لحاظ محتوا سبب نگرانی سینماگران و منتقدان شده است. همچنین نامگذاری ژانر کمدی بر برخی از این فیلم‌ها این پرسش را پیش آورده که چقدر ویژگی‌ها و ساختارهای کمیک‌بودن را دارند و چقدر به ابتذال نزدیک‌اند؟ نکته دیگر اینکه با نگاهی ساده به آمارهای منتشرشده از سوی سمفا می‌توان فهمید که با گذشت هر سال، رغبت مخاطبان به این نوع فیلم‌ها بیشتر شده است.

فاصله گرفتن از کمدی اصیل

اما آیا هشدار منتقدان سینما نیز از این جهت است که سینمای کمدی دچار ابتذال شده یا اینکه فیلمی در حال حاضر غیر از فیلم کمدی روی پرده نیست؟ «احمد طالبی‌نژاد»، منتقد سینما هر دو مورد را دلیل این هشدارها می‌داند: «یک نوع نبود تناسب میان فیلم‌های کمدی و جدی وجود دارد که در درازمدت بر سلیقه و علایق مخاطب تاثیر می‌گذارد و باعث می‌شود تصور کند سینما یعنی همین فیلم‌ها. در همه جای دنیا در همه ژانرها از جمله کمدی، فیلم ساخته می‌شود منتهی مدیریت کلان سینمای دنیا در نظر می‌گیرد که در سال چند فیلم در ژانرهای مختلف ساخته شود. اما اکنون تمام سینمای ایران به سمت نوعی از فیلم که به نام فیلم کمدی شناخته می‌شود، تمایل دارد. این موضوع که آیا چنین فیلم‌هایی کمدی هستند یا خیر جای بحث دارد چراکه کمدی برخلاف تصور بسیاری بیش از آنکه ژانر باشد، ساختار است.»

به گفته او، در واقع ساختار کمدی در یک تعریف کلی به معنای بیان اغراق‌شده واقعیت‌های اجتماعی و اخلاقی است: «بسیاری از فیلم‌های کمدی روی پرده، مجموعه‌ای از دیالوگ‌های خنده‌داری هستند که پرداخت کمیک ندارند. اگر دیالوگ را از این فیلم‌ها حذف کنید، هیچ چیز خنده‌داری وجود ندارد در حالی که در تعریف کمدی اصیل و کلاسیک، خود اکت‌ها موجب خنده می‌شود.»

طالبی‌نژاد دلیل میل سینمای ایران به این نوع فیلم را اینطور شرح می‌دهد: «می‌توان گفت که یک دلیل اجتماعی دارد و یک دلیل اقتصادی. دلیل اجتماعی آن این است که روحیه مردم ایران افسرده است. طبیعی است که اگر فیلمی اکران شود که بامزه باشد، مردم از آن استقبال کند. وجه اقتصادی آن هم به این موضوع برمی‌گردد که سینمای ایران بعد از کرونا به مرز ورشکستگی رسید و برای احیای این صنعت نیاز به یک راهکار بود. راهکاری هم که اکنون پیدا شده این است که سینما را در اختیار سینمای موسوم به کمدی بگذارند.»

او زیان اکران این نوع فیلم‌ها را «نازل‌شدن سلیقه مخاطب» و «تنگ‌شدن عرصه برای اکران فیلم‌های اجتماعی و جدی» می‌داند.

طالبی‌نژاد درباره تنوع زیرشاخه‌های ژانر کمدی نیز توضیح می‌دهد: «می‌توان از انواع آن به کمدی موقعیت، کمدی سیاه و... اشاره کرد. برای مثال فیلم «مسخره‌باز» ساخته همایون غنی‌زاده، کمدی گروتسک است. گروتسک را نوعی از شوخیِ وحشت‌آفرین تعریف می‌کنند. این نوع کمدی، حال و هوای روشنفکرانه دارد که نمونه بارز آن فیلم «عصر جدید» چاپلین و به‌خصوص سکانسی است که میان چرخ‌دنده‌ها می‌رود؛ نوعی شوخی وحشتناک که نشان‌دهنده انسان قرن بیست‌ویکمی است.»

او درباره سطح فیلم‌های کمدی امروزی معتقد است: «به‌طور مثال می‌توان گفت فیلم «فسیل» که فیلم پرفروشی بود، اساسا فیلم سینمایی نیست. در واقع مجموعه‌ای از شوخی‌ها و دلتنگی‌هاییست که بیشتر شبیه یک شو است تا یک فیلم سینمایی. برای ساخت یک فیلم کمدی نباید به همه چیز سرسری نگاه کرد. برای مثال «اجاره‌نشین‌ها» یکی از معدود کمدی‌های مهم تاریخ سینمای ایران است و در آن جسارت سازنده‌اش را می‌بینید که وارد مسئله‌ای اجتماعی شده است. «ای ایران» ناصر تقوایی نیز یکی دیگر از فیلم‌های کمدی است که نشان می‌دهد روابط اجتماعی چطور باعث شده همه افراد یک محل دست به خودویرانگری بزنند.»

به گفته این منتقد سینما، فیلم کمدی باید قابل تاویل و تفسیر باشد تا ماندگار شود: «اما در غیر این صورت فیلم تبدیل به یک شو می‌شود که ارزش دوباره دیدن ندارد.»

احمد طالبی‌نژاد، منتقد سینما: به‌طور مثال می‌توان گفت فیلم «فسیل» که فیلم پرفروشی بود، اساسا فیلم سینمایی نیست. در واقع مجموعه‌ای از شوخی‌ها و دلتنگی‌هاییست که بیشتر شبیه یک شو است تا یک فیلم سینمایی.

نویسنده: صدف سرداری