ارزیابی سینما در دولت ابراهیم رئیسی
سال ۱۴۰۰ رئیس جمهور حکم «محمدمهدی اسماعیلی» بهعنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی را صادر کرد ونمایندگان مجلس شورای اسلامی در پایان بررسی صلاحیت و برنامههای وزیران پیشنهادی با تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از سوی اسماعیلی موافقت کردند. مهرماه همان سال هم او «محمد خزاعی» را بهعنوان رئیس سازمان امور سینمایی و سمعی بصری منصوب کرد. اگرچه خزاعی تهیهکننده و سرمایهگذار سینمایی بود اما تصمیماتی که در دوره او گرفته شد باعث سلسله اتفاقاتی شد که چندان به مذاق اهالی سینما خوش نیامد.
پرفروشِ کمستاره
هرچند که هنوز دولت سیزدهم به پایان نرسیده و مدیران جدید هنوز بر سر کار نیامدهاند اما حالا کارنامه سینمایی آن باتوجه به آنچه در این سالها گذرانده، قابل ارزیابی است. اگرچه مدیران این دولت از وضعیت سینما و رونق اقتصادی آن راضی هستند اما نبود کارگردانان شاخص، ممنوعالکاری برخی از ستارههای سینما و مغفولماندن از ساخت فیلم در ژانرهای متفاوت باعث شده که نتوان این کارنامه را کارنامه موفقی دانست.
یک رویداد سینمایی بیرونق
یادآوری جشنواره فجر در سال ۱۴۰۲ شاید بتواند گویای وضعیت سینمای ایران در دولت سیزدهم باشد. در چهلودومین دوره از این جشنواره شاهد افولی بیش از قبل بودیم که از دوره کرونا شروع شد. از یک طرف اقبال عمومی نسبت به آن کم شد و دیگر از صفهای طولانی بلیتفروشی خبری نبود و از طرف دیگر تحریم جشنواره از سوی بخشی از هنرمندان، ممنوعالکاری و ممنوعالتصویری برخی از بازیگران باعث شد که توجهات نسبت به جشنواره کم شود.
علاوه بر حاشیههای متفاوتی که این جشنواره سال گذشته از سرگذارند، اهدا نشدن سیمرغ بخش فیلمنامه باعث شد کانون فیلمنامهنویسان سینمای ایران خطاب به رئیس سازمان سینمایی طی نامهای از ندادن این سیمرغ گله کند. به گزارش خانه سینما، در بخشی از این نامه سرگشاده با بیان اینکه هیات داوران جشنواره فیلم فجر، هیچ فیلمی را لایق دریافت جایزه فیلمنامه نداستند، این پرسش مطرح شده که آیا فیلمنامهای در راستای «تفکر» آنها نبوده است، یا ندادن این سیمرغ در راستای «تضعیف اندیشه سینماست؟» همچنین در پرسش دیگری در این نامه آمده است: «کدام کارگردانی لیاقت دریافت سیمرغ داشته که حتی فیلمنامهاش قابل ارزیابی نبوده است؟»
در هر حال جشنواره فجر بدون حضو ستارگان با ۲۲ فیلم در بخش اصلی (مسابقه) و ۲ فیلم رزرو، ۷ فیلم در بخش «فیلم اولیها» و ۴ فیلم در بخش پویانمایی برگزار شد هرچند که میتوان گفت رقابت چندانی بین بخشهای مختلف وجود نداشت. با نگاهی به نظرات مختلف و مقایسه فیلمها با سالهای گذشته میتوان بهنوعی نتیجه گرفت دهه ۷۰ و نیمه اول دهه ۸۰، دوران اوج جشنواره فجر بوده است.
ممنوعالکاری بازیگران زن
خبر ممنوعالکاری بازیگران زن شوک دیگری برای سینمای ایران بود. سال ۱۴۰۲«حبیب ایل بیگی»، معاون نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی با اشاره به بازیگرانی که کشف حجاب کرده بودند به خبرگزاری ایرنا گفته بود: «آنها به دلیل محدودیتی که برایشان وجود دارد، نمیتوانند در فیلمهای سینمایی بازی کنند. آثار قبلیشان به تدریج منتشر میشود که مالکان فیلمها متضرر نشوند چون سرمایه زیادی خرج شده است. ولی از این به بعد نمیتوانند در فیلم جدیدی بازی کنند.» بر این اساس اعلام شد که بازیگرانی چون باران کوثری، ویشکا آسایش، ترانه علی دوستی، کتایون ریاحی، پانتهآ بهرام، فاطمه معتمد آریا، گلاب آدینه، افسانه بایگان، هنگامه قاضیانی، پگاه آهنگرانی، مریم بوبانی، شقایق دهقان و... ممنوعالفعالیت شدهاند.
این اتفاق در حالی بود که چنین ممنوعالکاری گستردهای پیش از این در دولتی سابقه نداشت و پس از اعلام این خبر، «مهتاب نصیرپور» در پی حمایت از ممنوعالکاری تعدادی از بازیگران زن سینما با انتشار پستی در صفحه شخصیاش از دنیای بازیگری خداحافظی کرد.
توقیفهای ادامهدار و قاچاق ۸ فیلم
قاچاق فیلم چالش جدیدی برای سینمای ایران نیست اما در دوره ریاست محمد خزاعی قاچاق فیلمها افزایش چشمگیری داشت؛ به طوری که سال ۱۴۰۲ انتشار غیر قانونی فیلمهای «برادران لیلا» و «تفریق» و«اورکا» با بازی ترانه علیدوستی بسیار بحثبرانگیز شد. پس از آن «شب، داخلی، دیوار» قاچاق شد و برادران جلیلوند طی یک بیانیه نسبت به این اتفاق انتقاد کردند. «جنگ جهانی سوم»، «خط فرضی»، «بی رویا» و «ارادتمند، نازنین، بهاره، تینا» از دیگر فیلمهایی بودند که به جمع فیلمهای قاچاقشده پیوستند. این در حالیست که از سال ۱۳۹۵ فیلم «ارادتمند؛ نازنین، بهاره، تینا» ساخته عبدالرضا کاهانی نتوا سته بود نظر مثبت شورای پروانه نمایش جلب کند و به طور کامل رد شده بود.
«حبیب ایلبیگی»، معاون نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی دراینباره به ایرنا گفته بود: «فیلمهای قاچاق امسال با کیفیت بالا عرضه شدهاند. به غیر از دستاندرکاران فیلم و عوامل لابراتوارها و استودیوها و جشنوارههای خارجی و عرضهکنندگان فیلم در داخل و خارج، متریال فیلم در اختیار هیچ کس دیگری نیست. آن متریال دست همین عوامل است که ارتباط مستقیمی با مالکان فیلم دارند.»
از طرف دیگر چه در دولت سیزدهم و چه در دولتهای گذشته، روسای دولت همواره وعده رفع توقیف دادهاند و مدیران آنها مدعی بودهاند که نمیگذارند فیلمی توقیف شود. بهمنماه سال ۱۴۰۲ وزیر ارشاد گفته بود: «برخیها تلاش میکنند دولت سیزدهم را به نادرست دولت انسداد معرفی کنند اما در عمر دولت سیزدهم حتی یک فیلم نیز توقیف نشده است.» اما گفتههای او برخلاف چیزی است که در واقع اتفاق افتاد و برای مثال میتوان به فیلم «برادران لیلا» اشاره کرد که توقیفش منجر به قاچاق آن شد. مورد دیگری که میتوان به آن اشاره کرد «اصغر یوسفینژاد» کارگردان فیلم «عروسک» است؛ آنقدر فیلمش اکران نشد که شهریورماه ۱۴۰۲ از دنیا رفت.
بااینحال در روزهای پایانی کار دولت سیزدهم و در تیرماه امسال «روحالله سهرابی»، مدیرکل نظارت برنمایش فیلم سازمان سینمایی مدعی شد که بیش از ۵۰ فیلم توقیفی یا بلاتکلیف و بیش از ۴۵ فیلم زیرزمینی و بدون مجوز در ابتدای دولت روی دست مدیران سینمایی بوده است. به گزارش اداره کل روابط عمومی سازمان سینمایی سهرابی اعلام کرد که در این دوره موانع صدور پروانه نمایش و یا اکران این فیلمها برطرف شد: «ملاقات خصوصی»، «مصلحت»، «قاتل و وحشی»، «مست عشق»، «آخرین تولد»، «مجبوریم»، «روشن»، «تصور»، «سه کام حبس»، «گیجگاه»، «خط استوا»، «سینما شهر قصه»، «ستاره بازی»، «ورود و خروج ممنوع»، «زن مرد بچه»، «بیرویا»، «ابلق»، «نبودن»، «زد و بند»، «آزردگان»، «رگهای آبی»، «خانه شیشهای»، «ستون ۱۴»، «شین»، «کوچه ژاپنیها»، «خط نجات»، «احمد به تنهایی»، «لیپار»، «پدر و دختر»، «آهنگ دونفره»، «سگ بند»، «ملخ»، «لابی»، «عروس خیابان فرشته»، «زنبور کارگر»، «عامه پسند»، «ناطور»، «سه جلد»، «یقه سفیدها»، «پدران»، «بانک زدهها»، «زنانی که با گرگها دویدهاند»، «آه سرد»، «قهرمان من»، «لختگی»، «سمپاشی»، «نقره داغ»، «لاک پشت و حلزون»، «لاله، کبود»، «نبودنت»، «هاوایی»، «روز ششم»، «جوجه تیغی»، «لب خط»، «باد در کشتزارهای نیشکر»، «تا فردا»، «ریش قرمز» و... .
رونق فروش با کمدیها
با شروع کرونا فروش سینمای ایران از رونق افتاد، تاجایی که به مرز ورشکستگی رسید. شاید بهنوعی بتوان گفت که در دولت سیزدهم کمدیها توانستند اقتصاد سینما را از ورشکستگی نجات دهند. سهرابی در همان مصاحبه گفته بود که سینمای ایران در این دولت شاهد رشد بیش از ۶۰۰ درصدی در فروش و افزایش حدود ۳۰۰ درصدی مخاطب طی ۳ سال بوده است. شاید بتوان گفت که میزان فروش در این دوره بیشتر شده اما در این سه سال نرخ فروش بیشتر به فیلمهای کمدی بازمیگردد و فیلمسازان ژانرهای دیگر سهم اندکی در سینمای دولت سیزدهم داشتهاند. از طرف دیگر ساخت و اکران فیلم در ژانر کمدی باعث شد که سینما از فضای جدی و زمانی که شاهد گذراندن برخی از مرزها بود، فاصله بگیرد. فیلمهایی که از جمله آنها میتوان به «شوکران» ساخته بهروز افخمی اشاره کرد.
بهطور کل میتوان گفت اگرچه دولت سیزدهم در میزان فروش و تعداد مخاطب شاهد رشد بوده اما به دلیل مواردی که گفته شد از مسیری که میتوانست در محتوا هم موفق باشد، دور ماند. حال باید منتظر ماند و دید در دولت چهاردم و دولت پزشکیان، آیا رونق به سینمای ایران بر میگردد؟