حق مالکیت فکری در صنعت سینمای ایران
حمایت از حق پدیدآورندگان آثار هنری که شامل انواع آثار شنیداری و بصری هستند و مواردی همچون فیلمهای سینمایی، آثار موسیقی، آثار نقاشی و موارد متعدد دیگری را شامل میشوند، از جمله جدیدترین موضوعاتی است که در طول دهههای گذشته جای خود را در میان موضوعات حقوق مالکیت پیدا کرد و امروزه از اهمیت خاصی
برخوردار است.
در واقع برای پدیدآوری هر کدام از انواع آثار هنری، حداقل یک شخص وقت، انرژی توان و مهمتر از همه خلاقیت خود را به کار برده است. همچنین با توجه به تمایلی که برای لذت بردن از آثار هنری زیبا در انسان وجود دارد، طبیعی است که افراد مختلف حاضر باشند برای تماشا و بهره بردن از آثار هنری هزینههایی را صرف
کنند.
در نتیجه این فعل و انفعال است که دارنده یا ایجاد کننده اثر هنری، میتواند به کسب درآمد و سود برسد. درآمدی که منتج از فعالیت ذهنی و فیزیکی وی بوده است و در نتیجه طبیعتا باید به رسمیت شناخته شده و نیز مورد حمایت قانونی قرار گیرد.
به گزارش بنیاد وکلا مقررات حمایت از آثار هنری که به عنوان بخشی از مقررات حمایت از مالکیت معنوی وجود دارد، در بخشهای مختلف از جهان با سرعت متفاوت و با کیفیت متفاوتی به اجرا درآمده است.
هدف اصلی از قوانین یاد شده را میتوان در دو بخش جستجو کرد. اولا آثار هنری نیز همچون دیگر مصادیق به عنوان یک مال شناسایی شود و در نتیجه برای پدید آورنده آن حق مالکیت ایجاد گردد. و ثانیا برای پدید آورنده حق استفاده از منابع حاصل از این آثار به رسمیت شناخته شود.
در واقع زمانی که مالکیت معنوی به رسمیت پذیرفته شد، بسیاری از ایدهها، خلاقیتها، طرحهای فنی و دیگر مصادیق همچون اختراعات، آثار هنری سمعی و بصری به عنوان یک مال تلقی گردیدند. و در نتیجه پدیدآورنده حقوق مالکیتی پیدا کرد و تحت حمایت قانون قرار گرفت.
در حقوق ایران نیز با وجود اینکه یک لایحه و یا قانون مشخص برای حمایت از آثار هنری و مالکیت معنوی وجود ندارد، با این حال در قوانین مختلف به این موضوع پرداخته شده است. همچنین برخی از انواع کنوانسیونهای بینالمللی در این حوزه وجود دارند که ایران نیز عضوی از آنها بوده و در نتیجه حمایتهای قانونی و بینالمللی را برای آثار هنری و از جمله آثار سینمایی پذیرفته است.
اصطلاحی که در این خصوص کاملا آشنا است و به گوش اکثریت رسیده است، به عنوان کپی رایت شناخته میشود. کپی رایت به مهمترین قانون برای حفاظت از حقوق پدیدآورندگان اثر هنری شناخته میشود. و دقیقا همین هدف را دنبال میکند که مالکیت پدیدآورنده به دلیل تلاش، خلاقیت یا نوآوری که به خرج داده است به رسمیت شناخته شود. قانون کپی رایت در آثار سینمایی به طور کلی بر نشر، تکثیر، اقتباس، الگوبرداری، پخش، تولید مجدد اثر و نمایش عمومی اثر توجه دارد. وبه عبارت دیگر حقوق یاد شده را به عنوان یک حق و پیش فرض برای پدید آورنده بهرسمیت میشناسد.
پذیرش حقوق پدیدآورنده به این معناست که اولا انجام هر اقدامی که در هر یک از گروهبندیهای فوق بگنجد، نسبت به هر اثر هنری برای پدیدآورنده آن محفوظ است. یعنی فقط اوست که اجازه و امکان عملی برای اقدامات یاد شده را داراست. و در درجه دوم به این معناست که پدید آورنده میتواند هر کدام از اقدامات یاد شده را با میل و رضایت خود به شخص ثالث واگذار نماید. واگذاری حقوق از طرف پدید آورنده میتواند به صورت رایگان باشد و یا آن که با پرداخت هزینهای در قالب خرید، اجاره، انحصار در استفاده، مجوز استفاده یا هر عنوان دیگر همراه باشد.
همانطور که اشاره شد حق کپی رایت تقریبا در همه کشورها به رسمیت شناخته شده است، اما درصد پذیرش و حمایت در کشورهای مختلف متفاوت است. برای مثال در برخی از کشورها، به هیچ وجه نمیتوان به کپیهای غیرمجاز آثار هنری سینمایی دسترسی پیدا کرد. بلکه باید از کپیهای اصلی که توسط شرکت منتخب پدیدآورنده فراهم شده است و با قیمت مورد پذیرش پدیدآورنده در حال پخش و فروش است استفاده
نمود. حتی بسیاری از سایتهای اینترنتی که اجازه دانلود فیلمهای سینمایی و انواع سریالها را فراهم میسازند، چنانچه از قانون کپی رایت پیروی نمایند، نباید به صورت رایگان این موارد را در اختیار بینندگان بگذارند.
نکته دیگری که باید در اینجا به آن اشاره کنیم، جهانی بودن حق کپی رایت است. به عبارت دیگر، زمانی که حقوق ناشی از یک اثر برای پدید آورنده آن محفوظ است، مقصود آن است که در کلیه کشورها این حمایت وجود داشته باشد و در واقع مالکیت وی در بخشهای مختلف از جهان به رسمیت شناخته شود. پس یک فیلم سینمایی که مورد حمایت قانون کپی رایت قرار میگیرد، صرف نظر از آن که تابعیت پدیدآورنده و محل فیلمبرداری کجا بوده باشد، در هر کشوری از جهان مورد حمایت و احترام قرار دارد.
حمایت یاد شده به لطف کنوانسیونهای بینالمللی معنا پیدا کرده است. کنوانسیونهایی که مورد پذیرش کشورهای مختلف قرار گرفته و در نتیجه به حق مالکیت پدیدآورنده ویژگی جهانی بخشیده است. اولین این کنوانسیونها شامل کنوانسیون برن است.
تا پیش از اجرایی شدن کنوانسیون یاد شده، آثار هنری از حمایت ملی برخوردار بودند و نمیتوانستیم از کشورهای ثالث انتظار حمایت از اثر هنری را داشته باشیم. لیکن در حال حاضر، هر اثر هنری که در یکی از کشورهای عضو کنوانسیون ایجاد شده باشد و یا پدیدآورنده تبعه آن کشور باشد، در دیگر کشورهای عضو کنوانسیون نیز از حمایت قانونی برخوردار است.
با توجه به اینکه در حال حاضر بیش از 160 کشور عضو کنوانسیون مذکور هستند، به نظر میآید که حمایت بینالمللی از حق کپی رایت آثار سینمایی وجود دارد. همچنان که کشورهای عضو پذیرفتهاند تا از مقررات یاد شده در کنوانسیون، در آثار داخلی خود نیز پیروی نمایند. متاسفانه کشور ایران عضو کنوانسیون یاد شده نیست. به همین سبب حمایتهایی که از آثار هنری و آثار سینمایی از محصولات داخلی انجام میگیرد، تنها به واسطه مقررات و قوانین حمایتی داخلی است. همچنین نتیجه دیگر عدم عضویت ایران در کنوانسیون برن، نداشتن حمایت بینالمللی هنرمندان ایرانی است. به نحوی که آثار ایشان میتواند در کشورهای دیگر مورد تعرض واقع گردد.
مهمترین قانون ملی که برای حمایت از حق کپی رایت آثار سینمایی وجود دارد، به قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان بازمیگردد. به نحوی که در ماده 23 از این قانون اشاره شده است که هر کس تمام یا قسمتی از اثر متعلق به شخص دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام شخص ثالثی نشر نماید و یا پخش کند، چنانچه اجازه پدیدآورنده اثر را نداشته باشد به مجازات حبس از شش ماه تا 3 سال محکوم میگردد. همچنین در این ماده اشاره شده است که برای مجازات مرتکب نیازی نیست که عمدی بودن رفتار مجرمانه احراز گردد. بلکه صرفا وقوع نتیجه، یعنی پخش و انتشار اثر سینمایی متعلق به دیگری، میتواند به مجازات حبس مرتکب بیانجامد و مصداقی از نقض قانون کپی رایت خواهد بود.
پس همانگونه که مشاهده میشود، با اینکه ایران عضو کنوانسیون برن نیست، اما مطابق با قانون ملی، از حق کپی رایت در سینما حمایت میکند و ناقض این حق را به مجازات حبس محکوم مینماید. و همچنین جبران خسارات وارد شده به پدیدآورنده نیز از مرتکب قابل مطالبه است.