«اخراجیهای ۴»: نبش قبر یک موفقیت فراموششده
سیده فاطمه صادقی-سلامسینما: با صدور مجوز ساخت «اخراجیهای ۴» توسط مسعود دهنمکی، بسیاری منتظرند ببینند آیا این فیلم میتواند موفقیتهای گذشته را تکرار کند یا تنها به فهرست آثار کمفروغ او اضافه خواهد شد. با توجه به کاهش قابل توجه فروش فیلمهای دهنمکی در سالهای اخیر، باید منتظر شکست تجاری دیگری برای این کارگردان بود؟
مسعود دهنمکی، کارگردانی که با سری فیلمهای «اخراجیها» به شهرت رسید، اکنون پس از چند سال دوری، مجوز ساخت «اخراجیهای ۴» را دریافت کرده است. این در حالی است که فروش و استقبال عمومی از آثار او طی سالهای گذشته به شدت کاهش یافته است و همین امر، تردیدهای جدی در مورد موفقیت فیلم جدیدش ایجاد میکند.
مسعود دهنمکی پس از سالها دوری از سینما و عدم فعالیت قابلتوجه در این عرصه، اکنون در سال ۱۴۰۳ و با روی کار آمدن دولت جدید، بار دیگر به صحنه بازگشته است. آخرین فیلم دهنمکی به نام «زندانیها» در سال ۱۳۹۷ به نمایش درآمد، اما پس از آن، دهنمکی به نوعی به حاشیه رانده شد و نتوانست پروژههای سینمایی دیگری را به سرانجام برساند. این وقفه طولانیمدت شاید نشانهای از پایان دورهای برای او باشد که زمانی از پرفروشترین کارگردانان ایران به شمار میرفت.
بازگشت دهنمکی به سینما در شرایطی صورت میگیرد که فضای سیاسی و اجتماعی کشور با تغییرات جدیدی همراه شده است. با روی کار آمدن پزشکیان که مواضع انتقادیتری نسبت به برخی نهادهای رسمی دارد، به نظر میرسد دهنمکی با استفاده از این فضای جدید، تلاش میکند بار دیگر جایگاهی در عرصه سینما برای خود باز کند. این در حالی است که مواضع گذشته دهنمکی همواره با حمایت از جریانهای محافظهکار همراه بود و حالا با تغییراتی در فضای سیاسی کشور، باید دید آیا او میتواند در این بستر جدید به موفقیت دست یابد یا خیر.
اگر به تاریخچه فروش آثار دهنمکی نگاهی بیندازیم، میبینیم که سهگانه «اخراجیها» با استقبال چشمگیری مواجه شد. «اخراجیهای ۱» در سال ۱۳۸۶ توانست با فروش ۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان به یکی از پرفروشترین فیلمهای آن سال تبدیل شود. موفقیت تجاری این فیلم به سرعت باعث ساخت دو نسخه دیگر شد. اما با هر نسخه جدید، کاهش فروش نیز محسوس بود. «اخراجیهای ۲» در سال ۱۳۸۸ با فروش ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان رکورد فروش سال را شکست، اما این روند نزولی با «اخراجیهای ۳» در سال ۱۳۹۰ ادامه یافت که با فروش ۴ میلیارد تومان، نتوانست به موفقیت قبلی دست یابد.
تب دنبالهسازی در سینمای دهنمکی
مجتبی عاشوری منتقد سینما و تئاتر، درباره این اقدام دهنمکی از عنوان تب دنباله سازی یاد کرد و گفت: « اگر «اخراجیها» باعث این شود عدهای اینقدر عصبانی شوند چرا ادامه پیدا نکند!؟» ( مسعود دهنمکی! ) جمله را دوباره بخوانید! سوال اینجاست که چرا کسی باید به این دلیل دنبال ساختن فیلم باشد؟ عدهای؟ عصبانی؟ این ادبیات یک فیلمساز است؟ یا ادبیات کسانی که تا دیروز چوب به دست داشتند و امروز دوربین؟
دنبالهسازی همیشه جذاب و غالباً پرسود بوده و تب آن دامن فیلمسازی و سریالسازی ما را هم گرفته است. با کمی مرور ذهنی، میتوان به ناموفق بودن این ایده و افت کیفیت دنبالهها در تولیدات ایرانی رسید. حال در شرایط اجتماعی و سیاسی حال حاضر با انبوه تولیدات خارج از جریان رسمی، فیلمهای توقیفی، فیلمسازان خانهنشینشده و مهاجرتکرده، مسعود دهنمکی به دنبال ساخت ادامهای بر سهگانه «اخراجیها»ست. فیلمهایی که سوای کیفیت نازلشان، فروششان را مدیون هوچیگری سیاسی و لمپنیزم رسانهای بودند.
بله، اگر در شرایطی نرمال و آزاد به سر میبردیم که هر اندیشه و جریانی میتوانست فیلم خود را بسازد و درگیر خط قرمزهای خیالی و مسائل متعدد نباشد، شاید جمله دهنمکی طبیعی به نظر میرسید. اما در شرایط فعلی، سینمای ایران شبیه به حوض بیماهی است. چه در کمدی و چه در درام. این فرصتطلبی طبیعی است؛ ببینیم این مسیر رو به سقوط تا کجا ادامه خواهد داشت. بسازند و پولشان را (به چه قیمتی؟) در بیاورند. نوش جانشان! تا وقتی وضعیت فرهنگمان همین است، باید بهجای شنیدن خبر فیلم جدید ناصر تقوایی، جعفر پناهی، بهرام بیضایی و... درباره مسعود دهنمکی و «اخراجیها» و اینگونه تولیدات مبتذل حرف بزنیم!»
از سوی دیگر، دهنمکی پس از «اخراجیها» آثار دیگری همچون «رسوایی» (۱۳۹۱) و «معراجیها» (۱۳۹۳) را روانه سینماها کرد که فروش آنها حتی به مراتب کمتر از فیلمهای قبلی بود. به عنوان مثال، «رسوایی» با فروشی در حدود ۳ میلیارد تومان و «معراجیها» با حدود ۲ میلیارد تومان در گیشه به شدت ضعیف عمل کردند. این روند نزولی، نشان از کاهش استقبال مخاطبان از آثار دهنمکی و خستگی آنها از تکرار تمها و مضامین کلیشهای دارد.
منتقد سینما جبار آذین نیز به درستی
اشاره میکند: «گرچه دوران تاریخی تولید سری فیلمهای اخراجیها به پایان رسیده و شرایط اجتماعی و نگاههای مردم تغییر کرده و همچنین به دلیل تغییرات جسمی و تفکری بازیگران سه اخراجی پیشین، اخراجیهای چهار نمیتواند موفقیتهای قبلی را تکرار کند، ولی بدم نمیآید که ببینم دهنمکی در اخراجیهای چهار چگونه و از چه منظری، امروز به اخراجیها نگاه خواهد کرد.»
با توجه به این نکات، به نظر میرسد که دهنمکی همچنان به دنبال بازسازی موفقیت گذشته است، بدون اینکه تحولات اجتماعی و تغییرات ذائقه مخاطبان را در نظر بگیرد. جامعه امروز ایران با جامعه دهه ۸۰ که «اخراجیها» در آن به موفقیت رسید، تفاوتهای بسیاری دارد.
با توجه به کاهش تدریجی فروش فیلمهای دهنمکی در سالهای اخیر، پیشبینی میشود که «اخراجیهای ۴» نیز نتواند حتی به فروشی نزدیک به نسخههای قبلی دست یابد. بازگشت به گذشته بدون نوآوری و تحلیل صحیح از نیازهای روز، قطعاً مسیری به سوی شکست است و احتمالاً «اخراجیهای ۴» نیز راهی جز این نخواهد پیمود.