رمزگشایی نوعی از دموکراسی امریکایی در فیلم ” تمرکز “

فیلم سینمایی تمرکز / Focus محصول ۲۰۱۵ به نویسندگی و کارگردانی گلن فیکارا و جان ریکوآ که در ژانر کمدی، جنایی و درام با بودجه ۵۰ میلیون دلار در امریکا تولید شده است.

این فیلم داستان مردی کلاهبردار و جیب بر است که با استفاده از روش جدید و القا کنندگی اش توانسته سود کلانی را از این طریق برای خود رقم بزند…

نقد فنی فیلم:

از لحاظ فیلمنامه دارای جذابیت و مخاطب پسندی خوبی است هر چند که از اواسط داستان که به چند سال بعد منتقل می شود علت منطقی و محکمی برای تماشاگر ترسیم نمی شود منتهی همیشه دارای یک غافلگیری در داستان بود. شاید غافلگیری اصلی مختص پایان داستان باشد اما در سراسر قصه فیلم دارای هیجانات و فریبکاری های متعدد برای مخاطب است.

نگارش و پیرنگ داستان به گونه ای است که دارای اتفاق خارق العاده ای نیست و تماشاچی برشی از یک اجتماع ، اتفاقات دم دستی هیجان انگیز و کش مکش های معمایی را تماشا می کند که جالب اینجاست به هیچ وجه قادر به حدس کامل ماجرا نیست و حتی در جایی که فیلم اصل ماجرا را برای مخاطب بازگو می کند ، می بینیم که آن هم یک غافلگیری و فریب بوده است.

در دکوپاژ اواسط و اتصالش به مدت گذشته فیلم گاها شاهد بهم ریختگی کارگردانی بودیم و باعث گیجکنندگی مخاطب می شد که تدوین نیز با آن همراه بود ، گیجکنندگی نه از لحاظ معمایی بلکه از لحاظ فنی اما تمرکز بی جهت مخاطب را در مدت طولانی که اکثر فیلمها بیش از دو ساعت کش پیدا می کند ، اینطور نیست و در زمانبندی به موقع مخاطب را به خوبی سرگرم می کند.

شخصیت پردازی کار دارای نقص بود که بازی خوب ویل اسمیت آن را جبران می کرد. زیرا شخصیت یک کلاهبردار برای مخاطب دارای نگاه منفی است و پیچیدگی یک کارکتری که مخاطب با وجود شخصیت منفی آن ، حامی و طرفدارش باشد ، نیازمند یک بازیگر توانا است.

فیلمبرداری اثر به گونه ای ساده بود اما دوربین با وجود اینکه در جاهایی قادر به کمک حسی در ماجرا نبود اما درست بکار گرفته می شد و مخاطب را دچار خستگی نمی کرد.

موسیقی کار به نحو خوبی به روال کمدی و عاشقانه و جنایی بودن کار کمک می کرد و دارای ملودی هایی بود که به جا استفاده می شد.

نقد محتوایی فیلم:

فیلم سینمایی تمرکز همانطور که از نامش پیداست به موضوع تمرکز و بهم ریختن این قوه در افراد برای انجام هرگونه امور به سود خویش است. در فیلم ویل اسمیت در نقش نیکی اسپرگن کلاهبرداری است که با ابداع روش جدید خود و با بهم زدن تمرکز افراد توسط هم دستان خود اقدام به جیب بری های کلان می کند که از این طریق تبدیل به شخصیتی ثروتمند و سرشناس شده است.

برای نیکی شخصیتی امریکایی باهوش ترسیم شده است که هیچ کسی نمی تواند او را به دام بیاندازد. در این فیلم به طور واضح و روشن نقش القا در افراد که جزء اصول کار است را توسط قهرمان داستان روایت می کند. در سکانس جیب بری گروهی در خیابان که با برهم زدن تمرکز و القای یک حس دیگر به مردم صورت می گیرد نیکی با ظاهری آراسته و در نمای پایین به بالا که حس قدرتمند بودن و نظاره گر بودن را به بیننده منتقل می کند ، در حال تماشا و کنترل اعضاست و با توجه به شخصیت پردازی در سکانس های قبلی که توسط کارگردان صورت گرفته می توان نیکی را به عنوان سمبل سیاست امریکایی قلم داد کرد.

بعد از تکمیل این شخصیت پردازی و تکمیل ارتباط گیری مخاطب با او، فیلم به سکانس تماشایی و غافلگیرکننده شرط بندی نیکی با فردی چینی در ورزشگاه می رسد که مرد چینی می بایست شماره ای را از زمین فوتبال انتخاب می کرد و نیکی آن را حدس می زد که در نهایت عدد ۵۵ به عنوان یک شرط انتخاب می شود که با حدس این شماره توسط نیکی مبلغ بسیار زیادی را مرد چینی از دست می دهد.

در واقع انتخاب عدد ۵۵ توسط مرد چینی انتخابی بود که از طریق نیکی و با یک برنامه ریزی حساب شده به او القا شده بود. در زمانی که مرد چینی در هتل بود و یا در خیابان و حتی در هر جایی دیگر که حضور داشت اعداد ۵۵ در محیط اطرافش به طور ماهرانه ای گنجانده شده بود و او نه به طور مستقیم بلکه از طریق ضمیرناخودآگاهش مدام در حال تماشای آن شماره بود و زمانی که تصمیم به انتخاب یک عدد در زمین فوتبال می گیرد ، دقیقا شماره ای را انتخاب می کند که مورد نظر نیکی است.

این در حالیست که مرد چینی احساس می کند که خودش انتخاب کرده اما در لحظه انتخاب صدایی از پشت ذهنش به او القا می کرد و احساس آشنایی با آن عدد برقرار می کرد که منجر به انتخاب آن شماره خاص شد.

فضایی که فیلم برای مخاطب ترسیم می کند شاید بی شباهت به خط سیاسی امریکایی نباشد اما بسیار دور از فضای اجتماعی امریکا است زیرا که اشاعه تجملات و علاقه بیش از حد به رفتارهای غیر اخلاقی ، خوشگذرانی های مداوم، نوع پوشش زنان و…که به طور افراطی در فیلم گنجانده شده است بازتاب اجتماع آن کشور نبوده و بسیار فریبنده تر از آن است و بیشتر شبیه به سیاست امریکایی است که نه تنها برای جهانیان بلکه برای مردمان خودش نیز لحاظ می شود.

وجود یک شخصیت ایرانی به نام فرهاد که از دوستان نزدیک نیکی است شاید بتوان گفت که بی تاثیر از فضای سیاسی حاکم بین دو کشور در این سالها نیست چراکه این شخصیت ایرانی بر خلاف دیگر فیلمهای هالیوودی شخصیتی تروریسم و ضد حقوق بشر نیست بلکه با یک کارکتر امریکایی دوست بوده منتهی در بروز رفتارهای غیر اخلاقی و بی شرمانه از رفیق امریکایی اش نیز جلوتر است که باز هم این شخصیت کاملا بی ارتباط با جامعه ایرانی با آن خصوصیات اصیل و ارزشی است که باز هم نشان از شیطنت توهین آمیز دو کارگردان فیلم به مانند سیاست ها و قطعنامه های کشورشان است. و حتی به شوخی و کنایه هم قهرمان داستان بی شباهت به رئیس جمهور فعلی امریکا نیست.

در سکانس پایانی فیلم نیکی به ظاهر در دام کلاهبرداری دیگر می افتد اما حتی تا لحظه مرگ هم رفته و جان سالم به در می برد و از دام می گریزد و همچنان برتری شخصیتی او در همه موقعیت ها و شرایط حفظ می شود و در واقع به نوعی مخاطب احساس می کند که شکست ناپذیری امری اجتناب ناپذیر در عقاید، رفتارها و شخصیت این کارکتر امریکایی به نام نیکی است که این سکانسهای پایانی در چند نماهای جذاب فیلمنامه ای و هنری به تصویر کشیده شده است.

با در نظر گرفتن دو سکانس حساس که گفته شد و همچنین کارکترهای طراحی شده در فیلم می بینیم تنها چیزی که برای مخاطب برداشت می شود حس برتری امریکایی نسبت به کل جهان ، با لحاظ دو نژاد ایرانی و چینی است. با اندکی تامل در می بابیم که انتخاب این دو کارکتر با توجه به مناسبات حساس سیاسی و اقتصادی چین و ایران با امریکا در سالهای اخیرا بی ارتباط نیست. و وقتی که نیکی از مرگ هم نجات پیدا می کند کاملا این مفهوم در فیلم نمایان می شود که امریکا قدرت برتر جهان است و همینطور این موضوع اجتناب ناپذیر است و نکته جالب اینکه شاید فیلم بی پروا به مسئله ی القا کردن و تسلط بر افراد و جوامع سخن می گوید ، اما تمامی مفاهیمی را که خود عرضه می کند نیز از طریق همین تکنیک القا کردن صورت می گیرد و هرگز از بیان مستقیم استفاده نمی کند و این در واقع یک سردرگمی و فریبی ماهرانه است که توسط فیلمساز انجام می شود.

دو مسئله تمرکز و القا کردن که از محورهای فیلم است در مناسبات حقیقی امروز جهان نیز دیده می شود. به طور مثال امریکا و صهیونیسم هر زمان که قصد انجام اهداف استکباری خویش را به خصوص در فلسطین دارند با برهم زدن تمرکز رسانه ای جهان بر روی مسابقات المپیک ، جام جهانی و یا هر اتفاق دیگر ، با آرامش به امور استکباری خود می پردازند.

در طرف دیگر القا کردن فرآیندی است که موضوع و مطلبی از طریق نشانه ها و علائم غیر مستقیم منتقل می شوند و وقتی انسان در موقعیت حساس قرار می گیرد ، نسبت به مطلب مورد نظر آشناست و با آن ارتباط برقرار می کند در حالیکه حتی از علائم و نشانه ها هم چیزی به خاطر نمی آورد زیرا در تمام مدت ضمیرناخودآگاه انسان هست که نشانه ها را در خود ثبت می کند و تاثیر بیشتر می گیرد.

این مسئله ای است که به خصوص در دو سه دهه اخیر در سینمای غرب و بیشتر در هالیوود از ارکان اصلی فیلمسازی محسوب می شود، به گونه ای که گاهی اوقات فیلمی با موضوع محیط زیست ساخته می شود اما در لایه های پنهانش به مکاتب کابالا و اومانیسم می پردازد به مانند فیلم آواتار و گاهی اوقات می بینیم فیلم با موضوع اکشن و یا فضایی نشان داده می شود که در واقع فیلمی ضد اسلامی و یا القای امریکا به عنوان قدرت برتر جهان لایه گذاری شده است به مانند فیلمهای ارباب حلقه ها، مدمکس و مریخی… و یا فیلمی تخیلی با موضوع گنج و حیات وحش که به مسئله داروین اشاره می کند به مانند فیلم کینگ کونگ و… هالیوود هم در اینجا به عنوان یک کلاس درس بزرگ نقشش را ایفا می کند. البته روند القا کردن از قالب های فیلمسازی امریکا بوده ولی همه ی فیلمها متاثر از آن نیستند.

به هر حال دور از ذهن نیست که سینما به عنوان یک رسانه قدرتمند می تواند حامل پیام ها و مفاهیم گوناگونی از سرتاسر جهان باشند و امریکا به همراه هالیوود نیز به خوبی از آن برای انتقال مفاهیم یک طرفه و نژادپرستانه خود بهره می گیرند که در این میان سهم سینمای جمهوری اسلامی ایران برای انتقال مفاهیم مستند و محکمه پسندتر بسیار کم و ضعیف بوده است.

منتقد: محمد جواد فلاح