۲۰ فیلم ترسناک برتر تاریخ سینما؛ آیا «جن‌گیر» همچنان پادشاه این ژانر است؟

ترجمه اختصاصی سلام سینما؛ نگار رعنایی| هم‌زمان با هالووین و انتشار فهرست‌های مختلف از برترین آثار ژانر وحشت، وب‌سایت World of Reel فهرست شخصی خود از ۲۰ فیلم ترسناک برتر تمام دوران را منتشر کرده است. در این فهرست، «جن‌گیر» (The Exorcist) در رتبه نخست قرار دارد و فیلم‌هایی چون «درخشش» (The Shining)، «روانی» (Psycho)، «بچه رزماری» (Rosemary’s Baby) و «شب مردگان زنده» (Night of the Living Dead) نیز در میان انتخاب‌ها دیده می‌شوند. جان کارپنتر، کارگردان فیلم‌های «هالووین» و «موجود»، نیز اخیراً «جن‌گیر» را ترسناک‌ترین فیلم ساخته‌شده در تاریخ سینما دانسته است.

«جن‌گیر»؛ همچنان ترسناک‌ترین فیلم تاریخ سینما؟

با نزدیک شدن به هالووین، فهرست‌های متعددی از بهترین فیلم‌های ترسناک تاریخ سینما در رسانه‌های مختلف منتشر می‌شوند و هرکدام از آن‌ها انتخاب متفاوتی برای جایگاه نخست دارند. نشریه‌های ورایتی و اسلنت، «کشتار با اره‌برقی در تگزاس» (The Texas Chainsaw Massacre) را بهترین فیلم ترسناک تاریخ می‌دانند؛ درحالی‌که امپایر و IGN از «درخشش» (The Shining) ساخته استنلی کوبریک حمایت می‌کنند.

ایندی‌وایر فیلم «تسخیر» (Possession) را در صدر انتخاب‌های خود قرار داده و گاردین نیز «روانی» (Psycho) ساخته آلفرد هیچکاک را شایسته این عنوان می‌داند. در مقابل، رسانه‌هایی چون پِیست، تایم‌اوت، بلادی دیسگاستینگ، تلگراف، پرید و رولینگ استون در انتخاب «جن‌گیر» به‌عنوان بهترین فیلم ترسناک تاریخ سینما اشتراک نظر دارند.

جان کارپنتر نیز با این انتخاب موافق است. کارگردان فیلم‌های «هالووین» (Halloween) و «موجود» (The Thing) روز گذشته در برنامه (The Questlove Show) حضور پیدا کرد و «جن‌گیر» را ترسناک‌ترین فیلم ساخته‌شده در تاریخ سینما نامید. او مدت‌هاست که فیلم ویلیام فریدکین را معیار اصلی سنجش آثار ژانر وحشت می‌داند و دلیل تأثیرگذاری آن را در یک عبارت ساده خلاصه می‌کند: «این شیطان است.»

کارپنتر پیش‌تر گفته بود که برای تأثیرگذاری واقعی، این فیلم به باور داشتن به نیرویی برتر نیاز دارد. او همچنین اعتراف کرده است که حتی پس از گذشت چندین دهه، تماشای دوباره فیلم همچنان می‌تواند او را غافلگیر کند: «اخیراً دوباره آن را تماشا کردم و از شدت تأثیرگذاری و تنش آن شگفت‌زده شدم.»

در واقع، به نظر می‌رسد «جن‌گیر» همچنان یکی از مهم‌ترین آثار این ژانر باشد؛ فیلمی که از نخستین نمونه‌های سینمایی در پرداختن به جن‌گیری، خشونت عریان و وحشت روان‌شناختی با چنین واقع‌گرایی تلخی محسوب می‌شود. در پس تصاویر تکان‌دهنده فیلم، داستان دختری جوان قرار دارد که معصومیت خود را از دست می‌دهد؛ روایتی کابوس‌وار که همچنان می‌تواند تماشاگران را در وحشتی ماندگار فرو ببرد.

واقع‌گرایی؛ راز ماندگاری بهترین فیلم‌های ترسناک

بهترین فیلم‌های ترسناک آن‌هایی هستند که ریشه در واقعیت دارند. هرچه فضای یک فیلم ترسناک باورپذیرتر باشد، تأثیر وحشت آن نیز بیشتر خواهد شد. مخاطب باید بتواند تصور کند اتفاقاتی که روی پرده می‌بیند، ممکن است در دنیای واقعی خودش نیز رخ دهند. همین حس واقع‌گرایی است که آثار برجسته ژانر وحشت را از دیگر فیلم‌ها متمایز می‌کند.

برای مثال، بیش از ۵۰ سال پس از ساخت «کشتار با اره‌برقی در تگزاس» به کارگردانی توبی هوپر، این فیلم همچنان تأثیرگذار است. اثری که با بودجه‌ای بسیار محدود ساخته شد، اما اتفاقات دیوانه‌وار و آزاردهنده آن چنان باورپذیر به نظر می‌رسند که تماشاگر را به وحشتی واقعی دچار می‌کنند.

هر علاقه‌مند به سینمای وحشت فهرست شخصی خود را دارد. فهرستی که در ادامه می‌آید، شامل ۲۰ فیلمی است که ظرفیت‌های این ژانر را تغییر داده‌اند و حتی پس از گذشت چندین دهه، همچنان هراس‌آور و تأثیرگذار هستند. برخی از آن‌ها آثاری تکان‌دهنده و پرخشونت‌اند و برخی دیگر با فضایی آرام و تدریجی مخاطب را می‌ترسانند؛ اما همگی یک ویژگی مشترک دارند: تماشاگر را وادار می‌کنند آنچه را می‌بیند، باور کند.

۲۰ فیلم ترسناک برتر تاریخ سینما

۱. «جن‌گیر» (The Exorcist) – ویلیام فریدکین

۲. «درخشش» (The Shining) – استنلی کوبریک

۳. «روانی» (Psycho) – آلفرد هیچکاک

۴. «بچه رزماری» (Rosemary’s Baby) – رومن پولانسکی

۵. «شب مردگان زنده» (Night of the Living Dead) – جرج ای. رومرو

۶. «کشتار با اره‌برقی در تگزاس» (The Texas Chainsaw Massacre) – توبی هوپر

۷. «حالا نگاه نکن» (Don’t Look Now) – نیکلاس روگ

۸. «پروژه جادوگر بلر» (The Blair Witch Project) – دنی مایریک و ادواردو سانچز

۹. «موجود» (The Thing) – جان کارپنتر

۱۰. «طالع نحس» (The Omen) – ریچارد دانر

۱۱. «کری» (Carrie) – برایان دی پالما

۱۲. «نوسفراتو» (Nosferatu) – فریدریش ویلهلم مورنائو

۱۳. «بیگانه» (Alien) – ریدلی اسکات

۱۴. «مگس» (The Fly) – دیوید کراننبرگ

۱۵. «شیطان‌صفتان» (Diabolique) – آنری-ژرژ کلوزو

۱۶. «چه بر سر بیبی جین آمد؟» (What Ever Happened to Baby Jane?) – رابرت آلدریچ

۱۷. «آزمون بازیگری» (Audition) – تاکاشی میکه

۱۸. «سوسپیریا» (Suspiria) – داریو آرجنتو

۱۹. «هالووین» (Halloween) – جان کارپنتر

۲۰. «دیگران» (The Others) – الخاندرو آمنابار

«درخشش»؛ جواهر درخشان سینمای وحشت

با وجود قرار گرفتن «جن‌گیر» در صدر این فهرست، شاید بتوان «درخشش» ساخته استنلی کوبریک را مهم‌ترین اثر این مجموعه دانست. این فیلم که بیش از ۴۵ سال پیش در زمان اکران با واکنش‌های چندان گرمی از سوی منتقدان روبه‌رو نشد، اکنون یکی از شاهکارهای مسلم سینمای وحشت به شمار می‌رود.

چه کسی می‌تواند دنی تورنس را فراموش کند که کلمه (REDRUM) را زیر لب تکرار می‌کند؟ یا جک نیکلسون را که با تبر درِ حمام را می‌شکند و جمله معروف «جانی اینجا است!» را بر زبان می‌آورد؟ «درخشش» نه‌تنها قواعد ژانر وحشت را تغییر می‌دهد، بلکه اساساً از پیروی آن‌ها سر باز می‌زند. سقوط تدریجی جک به ورطه جنون، حتی امروز نیز تماشایی و هراس‌آور است.

«پروژه جادوگر بلر»؛ انتخاب بحث‌برانگیز فهرست

شاید بحث‌برانگیزترین انتخاب این فهرست، «پروژه جادوگر بلر» باشد؛ اما مخاطبان در سال ۱۹۹۹، از جمله نویسنده این مطلب، واقعاً از تماشای آن وحشت‌زده شده بودند.

این فیلم پیشگامانه به کارگردانی دنی مایریک و ادواردو سانچز، تنها تماشاگران را نترساند، بلکه موج تازه‌ای از فیلم‌سازی به سبک «تصاویر پیدا‌شده» (Found Footage) را به راه انداخت؛ سبکی که بیش از یک دهه بر سینمای وحشت تأثیر گذاشت و آثاری مانند «فعالیت فراطبیعی» (Paranormal Activity)، «[REC]» و «کلاورفیلد» (Cloverfield) را تحت تأثیر قرار داد. این شیوه فیلم‌سازی حتی به ژانر درام نیز راه پیدا کرد و در آثاری مانند «پایان کشیک» (End of Watch) و «تاریخچه» (Chronicle) مورد استفاده قرار گرفت.

به اعتقاد World of Reel، هیچ فیلمی در سبک تصاویر پیدا‌شده نتوانسته به اندازه «پروژه جادوگر بلر» ترسناک باشد. بودجه تنها ۶۰ هزار دلاری فیلم نیز به باورپذیری بیشتر داستان کمک کرد و باعث شد اتفاقات آن واقعی‌تر به نظر برسند.