تصویر در خدمت روایت/ مروری بر فیلمبرداری فیلم‌های فجر ۴۴

اختصاصی سلام سینما؛ محمد کفیلی: در سینما، آنچه پیش از هر چیز دیده می‌شود «قاب» است؛ جایی که نگاه شکل می‌گیرد و روایت موضع خود را پیدا می‌کند.

فیلمبرداری سینمایی پیش از آن‌که مهارت باشد، «انتخاب» است؛ انتخابِ زاویه‌ی نگاه به جهان فیلم. از همین‌جاست که قاب‌بندی، به‌عنوان بنیان تصویر، صرفاً امری تزئینی نیست؛ استدلال است. قاب موضع می‌گیرد، ترجمه می‌کند و زبان کارگردان را به تصویر بدل می‌سازد. هر قاب تصمیم می‌گیرد چه چیزی دیده شود و چه چیزی آگاهانه پنهان بماند. بر همین مبنا، نور برای فیلمبردار فقط روشن‌کردن صحنه نیست، بلکه تنظیم لحن و توزیع حساب‌شده‌ی اهمیت‌هاست؛ و حرکت دوربین نیز اگر از منطق دراماتیک نیاید، حتی در زیباترین شکلش، زائد خواهد بود.

فیلمبرداری سینمایی زمانی به هنر نزدیک می‌شود که به انسجام برسد؛ جایی که هر قاب دلیل دارد و تصویر، بی‌آن‌که خودنمایی کند، روایت را پیش می‌برد. ستایش قاب‌بندی سینمایی، در نهایت، ستایش نگاهی مسئولانه است؛ نگاهی که می‌داند کِی باید بایستد، کِی حرکت کند و کِی فقط شاهد باشد.

از همین رو، به‌سختی می‌توان فیلمی را در یک فستیوال معتبر یافت که مورد توجه منتقدان قرار گرفته باشد اما فیلمبرداری‌اش در حاشیه مانده باشد. تصویر، اگر درست تصمیم بگیرد، ناگزیر دیده می‌شود. با چنین نگاهی، می‌توان به سراغ آثار شاخص چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر رفت و ردِ قاب‌بندی آگاهانه را در تمجیدها و نقدها پی گرفت.

بر مبنای نقدها و واکنش‌هایی که تاکنون از نمایش آثار فستیوال، در سینمای رسانه‌ها، برج میلاد، سینماهای مردمی و اکران‌های خصوصی منتشر شده، چند اثر بیش از دیگران در حوزه‌ی فیلمبرداری برجسته شده‌اند؛ از جهان شاعرانه و روایت لطیف مقاومت در «سرزمین فرشته‌ها» و فیلمبرداری اکشن و پرزحمت «اسکورت» گرفته تا دو مواجهه‌ متفاوت بصری در «پروانه» و «خواب». همچنین فیلمبرداری شهری و پرجزئیات «قایق‌ سواری در تهران» و «اردوبهشت»، دو نگاه کاملا متفاوت به جنگ دوازده‌روزه در «نیم شب» و «قمارباز»، سکانس‌های رنگی «دختر پری‌خانوم» و در نهایت «کوچ» که با فضایی متمایز، تجربه‌ای بصری متفاوت را پیش چشم مخاطب می‌گذارد.

در نهایت، آنچه این قاب‌ها را شایسته‌ ستایش می‌کند، نه تفاوت در سبک یا ژانر، بلکه اشتراک در یک اصل بنیادین است: تصویر، به‌درستی در خدمت داستان قرار گرفته است؛ جایی که دوربین نه جلوتر از قصه حرکت می‌کند و نه عقب‌تر از آن می‌ایستد؛ بلکه دقیقاً در همان نقطه‌ای قرار می‌گیرد که سینما آغاز می‌شود.