درباره «نفرین توقیف» فیلم جدید محسن امیریوسفی
«نفرین توقیف»، جدیدترین فیلم محسن امیریوسفی، روایتگر قصههای موجودی عجیب در دل وقایع اجتماعی است؛ فیلمی که در آن نگاه طناز و خاص فیلمساز، غم و شادی را به شکلی جنونآمیز در هم میآمیزد تا یک کمدی سیاه و مخوف شکل بگیرد؛ تجربهای متفاوت که نمونه آن را کمتر میتوان در سینمای ایران سراغ گرفت.
این جهان البته برای مخاطبان سینمای امیریوسفی چندان ناآشنا نیست. او در سال ۱۳۸۲ با نخستین فیلمش، «خواب تلخ»، و روایت داستان پیرمرد مردهشوری که با عزرائیل میجنگد، مسیری را آغاز کرد با نگاهی منحصربهفرد، طناز، تلخ و گروتسک به مرگ، زندگی و مناسبات اجتماعی. «خواب تلخ» در جشنواره فیلم فجر سال ۸۲ پذیرفته نشد، اما سال بعد در جشنواره کن ۲۰۰۴ درخشید و تماشاگران خارجی سینمای ایران برای اولینبار توانستند با فیلمی طنز، متفاوت و نامتعارف ارتباطی جدی برقرار کنند.
سرنوشت «خواب تلخ» اما در ایران متفاوت بود و به دلیل شوخی با عزرائیل و ارائه شخصیت پیرمردی دیکتاتور در یک قبرستان توقیف شد ولی او همین نگاه طنزآلود و گروتسک را در فیلمهای بعدی خود، «آتشکار» (۱۳۸۵) و «آشغالهای دوستداشتنی» (۱۳۹۱) نیز ادامه داد؛ ولی هر سه فیلم نخست او، با وجود داشتن پروانه ساخت، هرکدام سالهای زیادی در توقیف ماندند و سرانجام تنها پس از پیگیریها و تلاشهای طولانی فیلمساز و البته با محدودیتهای بسیار، امکان اکران پیدا کردند.
ماجرا اما در سال ۱۳۹۸ وارد مرحله تازهای شد؛ زمانی که اعلام شد نسخه جدیدی از فیلم امیریوسفی با نام «آشغالهای دوستداشتنی اصل» وجود دارد؛ نسخهای که بهروز وثوقی بازیگر نامدار سینمای ایران، برای نخستینبار پس از انقلاب ۵۷ در یک فیلم تولید ایران بازی کرده بود و انتشار همین خبر کافی بود تا فیلم بار دیگر به مرکز یک مناقشه سیاسی و فرهنگی تبدیل شود.
این خبر با واکنش رسانههای تندرو و وزارت ارشاد مواجه شد و امیریوسفی به دلیل همکاری سینمایی با وثوقی، حتی به تلاش برای زندهکردن خاندان پهلوی متهم شد. نتیجه تکراری بود و «آشغالهای دوستداشتنی اصل» هم توقیف شد.
سالها توقیف فیلمهای خواب تلخ (۱۲سال)، آتشکار (چهار سال)، آشغالهای دوستداشتنی (شش سال) و آشغالهای دوستداشتنی اصل با حضور بهروز وثوقی (هفت سال) که عملا متحمل ۲۹ سال توقیف در ۲۳ سال فیلمسازی میشود و شدتگرفتن برخوردها و اجحافها، اما امیریوسفی را به دلسردی از سینما، کنارگذاشتن فیلمسازی یا مهاجرت نکشاند، در مقابل، تجربه این سالها او را به تصمیم دیگری رساند؛ اینکه اینبار فیلم تازهاش را بدون مجوز و بدون امید به اکران در ایران بسازد.
تصمیمی که شاید بتوان آن را نتیجه مستقیم بیش از دو دهه مواجهه یک فیلمساز با سازوکار توقیف دانست؛ «نفرین توقیف» از همین نقطه شکل میگیرد؛ یک کمدی سیاهِ مخوف و مستقل. قصههای عجیب فیلم با طنز سیاه و گروتسک امیریوسفی و از دل وقایع انقلاب آغاز میشوند و با شخصیت عجیبش پیش میآیند و در نهایت «نفرین توقیف» برای نخستینبار از زاویهای منحصربهفرد، وقایع تلخ دیماه ۱۴۰۴ را بدون سانسور و با صراحت در قالب یک فیلم سینمایی ثبت کرده و به تصویر کشیده است؛ اتفاقی که فیلم تازه امیریوسفی را علاوه بر یک تجربه سینمایی، به اثری درگیر با حافظه سیاسی و اجتماعی ایران تبدیل میکند.
این البته نخستینبار نیست که امیریوسفی وقایع سیاسی معاصر را وارد جهان قصههای سینمایی خود میکند. او پیش از این نیز در سال ۱۳۹۱ با ساختن «آشغالهای دوستداشتنی»، برای نخستینبار در سینمای ایران اعتراضات و وقایع پس از انتخابات سال ۸۸ را بهطور مستقیم و بیپرده در یک فیلم سینمایی ثبت کرده بود. نخستین نمایش «نفرین توقیف» در بخش رسمی هفتادمین دوره جشنواره فیلم لندن از ۷ تا ۱۸ اکتبر (۱۵ تا ۲۶ مهر) خواهد بود.