۱۱ تغییر بزرگی که کریستوفر نولان در اقتباس سینمایی «ادیسه» ایجاد کرده است

ترجمه اختصاصی سلام سینما؛ نگار رعنایی| فیلم «ادیسه» (The Odyssey) تازه‌ترین اثر کریستوفر نولان، روایت حماسی بازگشت اودیسئوس به زادگاهش پس از پایان جنگ تروا است. اگرچه فیلم از نظر فضاسازی، لحن و جهان‌بینی به اثر کلاسیک هومر وفادار مانده، نولان برای ساخت روایتی منسجم‌تر و سینمایی‌تر، تغییرات متعددی در داستان اصلی اعمال کرده است.

از اضافه شدن ایده‌هایی مانند حضور آتنا در قالب یک کاهنه کشته‌شده در جریان سقوط تروا گرفته تا پررنگ‌تر شدن نقش سینون، فیلم نگاه تازه‌ای به این اسطوره مشهور ارائه می‌دهد. در کنار این موارد، برخی ماجراها حذف یا ادغام شده‌اند و نقش نیروهای فراطبیعی نیز نسبت به متن اصلی کاهش یافته است. در ادامه، مهم‌ترین تفاوت‌های فیلم با حماسه هومر را مرور می‌کنیم.

هشدار: ادامه مطلب داستان فیلم «ادیسه» را فاش می‌کند.

لستریگونی‌ها دیگر آدم‌خوار نیستند

یکی از تصاویر پرتکرار تیزرهای فیلم، حضور جنگجویان غول‌پیکر لستریگونی‌ها بود؛ اما نولان آن‌ها را نسبت به روایت کلاسیک تغییر داده است.

در شعر هومر، این موجودات نه‌تنها به کشتی‌های یونانی حمله می‌کنند، بلکه بسیاری از سربازان را نیز می‌خورند. در فیلم اما این ویژگی حذف شده و تنها پولیفموس، سیکلوپ معروف داستان، انسان‌ها را می‌بلعد؛ تغییری که باعث می‌شود هیولایی بودن او برجسته‌تر شود و فیلم از تکرار صحنه‌های مشابه فاصله بگیرد.

همچنین در نسخه سینمایی، لستریگونی‌ها به جای نابود کردن یازده کشتی، تنها دو کشتی را از بین می‌برند و تاکتیک‌های نظامی متفاوتی نیز به کار می‌گیرند.

ترفند معروف «هیچ‌کس» حذف شده است

نبرد اودیسئوس با سیکلوپ پولیفموس تا حد زیادی به متن اصلی وفادار است، اما یکی از مشهورترین بخش‌های این داستان در فیلم دیده نمی‌شود.

در حماسه هومر، اودیسئوس پیش از کور کردن سیکلوپ، او را مست می‌کند و خود را با نام «هیچ‌کس» معرفی می‌کند. به همین دلیل، وقتی پولیفموس از دیگران کمک می‌خواهد، تنها فریاد می‌زند «هیچ‌کس به من حمله کرده است» و کسی به کمکش نمی‌آید.

اما در فیلم، این بخش حذف شده است. اودیسئوس پس از کور کردن هیولا، تیر دیگری نیز به سمت او شلیک می‌کند و خشمش را برمی‌انگیزد؛ تغییری که مسیر داستان را ساده‌تر کرده است.

گل‌های لوتوس حالا در اختیار کالیپسو هستند

در هر دو نسخه، گل لوتوس گیاهی است که حافظه و ذهن انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در فیلم نولان، کالیپسو از این گل‌ها برای آرام کردن دردهای اودیسئوس و نگه داشتن او در جزیره خود استفاده می‌کند.

اما در روایت اصلی، گل‌های لوتوس متعلق به قوم لوتوفاژها هستند؛ مردمانی که با این گیاه، مسافران را دچار فراموشی و بی‌خیالی می‌کنند. اودیسئوس در آن داستان مجبور می‌شود افرادش را به زور به کشتی بازگرداند.

به نظر می‌رسد نولان این بخش را حذف کرده تا از تکرار داستان نجات دادن خدمه توسط اودیسئوس، که بعدها در ماجرای سیرسه نیز رخ می‌دهد، جلوگیری کند.

اقامت یک‌ساله نزد سیرسه حذف شده است

در فیلم، ملاقات اودیسئوس با سیرسه کوتاه اما تأثیرگذار است. او همراهان اودیسئوس را به خوک تبدیل می‌کند، اما در نهایت اطلاعات مهمی درباره ادامه سفر در اختیارش می‌گذارد.

در حماسه هومر اما اودیسئوس و یارانش نزدیک به یک سال در جزیره سیرسه زندگی می‌کنند. سیرسه در متن اصلی شخصیتی اغواگرتر دارد و با آوازهایش مردان را به دام می‌اندازد.

طولانی بودن این اقامت، یکی از دلایل سفر بعدی اودیسئوس به جهان مردگان است؛ بخشی که در فیلم بسیار کوتاه‌تر شده است.

اودیسئوس با کالیپسو و سیرسه رابطه عاشقانه برقرار نمی‌کند

یکی از مهم‌ترین تغییرات نولان، بازنویسی روابط عاشقانه اودیسئوس است.

در فیلم، او با وجود حضور طولانی نزد کالیپسو، همچنان از نظر عاطفی به پنلوپه وفادار می‌ماند و همین موضوع سرانجام باعث می‌شود کالیپسو او را آزاد کند.

اما در متن اصلی، اودیسئوس با هر دو شخصیت، یعنی کالیپسو و سیرسه، رابطه عاشقانه برقرار می‌کند. حتی در اسطوره‌های بعدی آمده است که سیرسه از او صاحب چند فرزند نیز می‌شود.

نولان برای نزدیک‌تر شدن شخصیت اودیسئوس به معیارهای اخلاقی مخاطب امروزی، این بخش را حذف کرده است.

فایاکیان به‌طور کامل از داستان حذف شده‌اند

در فیلم، اودیسئوس پس از ترک جزیره کالیپسو مستقیماً به ایتاکا بازمی‌گردد.

اما در شعر هومر، او ابتدا به سرزمین فایاکیان می‌رسد و بخش بزرگی از داستان سفرهایش را برای آن‌ها تعریف می‌کند.

نولان این قوم را به‌طور کامل حذف کرده و نقش آن‌ها را با بازگشت تدریجی خاطرات اودیسئوس در جزیره کالیپسو جایگزین کرده است؛ تغییری که به فشرده‌تر شدن روایت کمک می‌کند.

خبری از کیسه باد آئولوس نیست

یکی از مشهورترین عناصر فراطبیعی «ادیسه» در فیلم دیده نمی‌شود.

در متن اصلی، آئولوس، خدای بادها، کیسه‌ای حاوی تمام بادها را به اودیسئوس می‌دهد تا راحت‌تر به خانه بازگردد. اما خدمه کشتی از روی کنجکاوی آن را باز می‌کنند و همین اتفاق باعث می‌شود سال‌ها از مسیر اصلی منحرف شوند.

این بخش به‌طور کامل از فیلم حذف شده است؛ تصمیمی که باعث شده تنش داستان از ابتدا تا انتها حفظ شود و وابستگی قهرمان به ابزارهای جادویی نیز کاهش یابد.

دیدارهای جهان مردگان متفاوت شده‌اند

سفر اودیسئوس به جهان مردگان همچنان یکی از مهم‌ترین بخش‌های فیلم است، اما شخصیت‌هایی که او ملاقات می‌کند تغییر کرده‌اند.

در فیلم، او با تیرزیاس، آگاممنون و سینون روبه‌رو می‌شود؛ در حالی‌که در روایت هومر علاوه بر آگاممنون، با آشیل، مادرش آنتیکلئا و شخصیت‌های متعدد دیگری نیز دیدار می‌کند.

تمرکز بیشتر روی شخصیت سینون، به یکی از خطوط داستانی تازه‌ای که نولان به فیلم اضافه کرده نیز ارتباط دارد و زمینه‌ساز رویارویی نهایی اودیسئوس با آنتینوس می‌شود.

آرگوس هویت اودیسئوس را برای تلماخوس آشکار می‌کند

یکی از احساسی‌ترین صحنه‌های فیلم، دیدار دوباره اودیسئوس با سگ وفادارش آرگوس است.

در فیلم، تلماخوس نیز شاهد این صحنه است و از همین طریق متوجه می‌شود مرد ناشناس در واقع پدرش است.

اما در روایت اصلی، تلماخوس هنگام این دیدار حضور ندارد و بعدها با کمک ائومائوس، چوپان خوک‌ها، از هویت واقعی پدرش باخبر می‌شود.

نقش خدایان یونان بسیار کمرنگ‌تر شده است

هرچند حضور خدایان در فضای فیلم احساس می‌شود، اما آن‌ها بسیار کمتر از متن اصلی در داستان دخالت می‌کنند.

در حماسه هومر، آتنا با جلب رضایت زئوس زمینه بازگشت اودیسئوس را فراهم می‌کند و هرمس نیز بارها برای کمک به او وارد عمل می‌شود.

در فیلم، آتنا بیشتر در قالب رؤیاها و تصاویر ذهنی ظاهر می‌شود و هرمس کاملاً حذف شده است. زئوس نیز تنها از طریق قوانین و مجازات‌هایش حضور غیرمستقیم دارد.

آزمون نهایی تخت خواب حذف شده است

آخرین تغییر مهم فیلم به پایان داستان مربوط می‌شود.

در شعر هومر، پنلوپه برای اطمینان از هویت همسرش از او می‌خواهد تخت مشترکشان را جابه‌جا کند. اودیسئوس می‌داند چنین کاری غیرممکن است، زیرا تخت از تنه یک درخت ساخته شده و به زمین متصل است. همین پاسخ، هویت واقعی او را ثابت می‌کند.

اما نولان این آزمون را حذف کرده و پس از شکست خواستگاران، مستقیماً دیدار دوباره اودیسئوس و پنلوپه را به تصویر می‌کشد. این تصمیم باعث شده نبرد پایانی نقطه اوج فیلم باقی بماند و داستان با لحنی آرام‌تر و احساسی‌تر به پایان برسد.